De winter kabbelt in een groot deel van Europa geleidelijk voort met overdag in Nederland alweer temperaturen rond 4 graden en in de nachten van tijd tot tijd lichte vorst. Er valt nu en dan nog een vers sneeuwdekje, maar het natuurijs wordt nu op steeds meer plekken onbetrouwbaar door de dooi vanuit het westen tot zuidwesten. Toch zit de kou nog erg dicht bij ons in de buurt. In dit geval mag er zelfs van extreme kou gesproken worden, want ten noordoosten van ons, in Scandinavië, is het momenteel absurd koud. Een hogedrukgebied ligt boven het noorden van Finland. Met vooral in die hoek van Scandinavië daardoor flinke opklaringen is het kwik afgelopen nacht op veel plaatsen tot ruim 30 graden onder nul gezakt. Met bovendien een koude oostelijke wind zijn dit soort kwikstanden voor de lokale bevolking bijna ondraaglijk.

In bijvoorbeeld Siberië, het meest noordoostelijke deel van Rusland, is deze extreme kou niet bijzonder, maar voor Scandinavische begrippen zijn dit soort temperaturen toch wel vrij uniek. Minimumtemperaturen rond -20 graden komen vooral in de meest noordelijke regio’s van Scandinavië geregeld voor, maar -37 graden zoals afgelopen nacht is een stuk zeldzamer.

Verschillende klimaten
Het einde van februari en begin maart zijn over het algemeen wel de koudste tijden van het jaar in Scandinavië. De winterkou zit rond die tijd tot diep in de grond en het rondom gelegen water is dan zo ver afgekoeld, of zelfs bevroren, dat de koude lucht niet gemakkelijk verdreven wordt. Natuurlijk zijn er grote verschillen zichtbaar binnen Scandinavië, want in de meest noordelijke streken, beter bekent als Lapland, is het over het algemeen kouder dan in het meest zuidelijke regio’s. Lapland bevindt zich dichtbij het poolgebied en krijgt dus vaker een zucht van die koude poollucht mee.

Verplaatst die poollucht zich verder naar het zuiden, dan warmt hij al een flink stuk op en dat is ook duidelijk merkbaar aan de temperatuurverschillen tussen het noorden en het zuiden. Ook nu zien we dat terug. In het noorden en in dit geval ook oosten van Scandinavië lagen de waarden afgelopen nacht rond -30 graden of minder en in het zuiden vroor het ‘slechts’ licht tot streng.

Denemarken en het zuiden van Zweden en Noorwegen kennen een gematigd zeeklimaat en het noorden kent een poolklimaat met veel sneeuw en regen. Het klimaat van Finland is lastiger te omschrijven doordat precies in dat gebied de koude noordelijke lucht en de zachtere lucht vanuit het zuiden elkaar ontmoeten. De winters zijn koud en nat, en de zomers gematigd met flink wat regen.

Koude oostenwind
Het hogedrukgebied dat momenteel boven het noordoosten van Scandinavië ligt, is de veroorzaker van de extreme kou. Daar omheen waait een anticyclonale wind - een wind die met de klok mee waait – waarmee momenteel zeer koude lucht vanuit het poolgebied, Rusland en Siberië wordt aangevoerd. De temperatuur weet vrijdag overdag in grote delen van Finland dan ook niet boven -15 graden uit te komen en er zijn zelfs plekken waar het maximaal -29 graden wordt. In Zweden en Noorwegen wordt het tussen 0 graden in het zuiden van Zweden en -24 graden in de noordelijke regionen van beide landen. In Denemarken is het minder koud met middagtemperaturen rond het vriespunt.

Extreem winters dus in die hoek van Europa, maar gevoelsmatig is het er nog veel kouder. De ijzig koude oostelijke wind maakt het voor het gevoel nog enkele graden kouder en zelfs voor de lokale bevolking in het noorden van Scandinavië – die over het algemeen best iets gewend is qua kou – zijn dit bijna ondraaglijke waarden.

Bevriezing Oostzee en Kattegat
Zoals eerder genoemd, koelt echter niet alleen het land af. Ook de meren en zeeën er omheen zijn zo ver afgekoeld dat een groot deel van de Oostzee en de zeestraat tussen Zweden en Denemarken, het Kattegat, nu dichtvriezen. De Botnische Golf zit bijna dicht met ijs en de Finse Golf is momenteel ook één grote ‘schaatsbaan’. Als we de huidige ijssituatie tegenover de normalen van deze tijd leggen, valt op dat de hoeveelheid ijs momenteel meer is dan het klimatologische gemiddelde. De diktes variëren tussen 5 centimeter in de meer zuidelijke wateren en lokaal 60 centimeter in het noorden. In het Kattengat en het Skagerrak is het ijs zo’n 5 tot 20 centimeter dik. Met ijsbrekers wordt het water in sommige delen open gehouden voor het vaarverkeer. Lokaal zijn er ook beperkingen opgelegd voor de schepen en boten, en worden alternatieve routes voorgeschreven.

In een ‘normale’ winter is op de Oostzee tussen half februari en half maart het meeste ijs aanwezig, maar door de extreme kou bevriest het water nu een stuk sterker dan in voorgaande jaren. Door de laag ijs op de Oostzee worden warmwaterstromen afgeschermd en kan het in Denemarken, het zuiden van Zweden en Noorwegen een stuk kouder worden dan normaal.

De Sont en de Belten, de wateren tussen grofweg Zweden en Denemarken, vriezen om de twee jaar ongeveer dicht, maar het Kattegat bevriest vrijwel alleen in strenge winters. Dit komt de laatste jaren echter niet vaak meer voor. Een vrij unieke situatie dus!

Langere termijn
Ook komend weekend blijft de kou nog gehandhaafd in delen van Scandinavië, maar in de loop van volgende week wordt het geleidelijk minder koud. Er valt flink wat sneeuw en de wind zwakt af en draait naar ‘zachtere’ zuidelijke richtingen.

Bronnen: Meteo Consult, The Cryosphere Today, Deens Meteorologisch Instituut, Finnisch Meteoroligal Institute, The Baltic See Portal