Terwijl in ons land de ‘warmtegolf’ van de laatste 10 dagen voorbij lijkt en op de weerkaarten voor de langere termijn de eerste tekenen van echt kouder weer beginnen te verschijnen, zijn de landen rond het westelijke deel van de Middellandse Zee nog steeds in de ban van een lagedrukgebied, dat daar al dagenlang rondtolt. In het vorige artikel hadden we het er al over, maar het systeem heeft zich inmiddels zover ontwikkeld dat sinds gisteravond van een tropische storm gesproken mag worden. Heel bijzonder!

De beelden, die de afgelopen dagen te zien waren van overstromingen in het zuidoosten van Frankrijk, maar ook in het noorden van Italië (in beide gebieden zijn regionaal al vele honderden millimeters aan regen gevallen), spraken natuurlijk al boekdelen. Maar het is nu ook het gedrag van de depressie zelf dat de gemoederen in beweging houdt. Inmiddels is het lagedrukgebied tot een echte tropische storm uitgegroeid met de naam 01M. Rond de kern wordt lokaal een windkracht 9 gemeten.

De ontstaansgeschiedenis van het bewuste lagedrukgebied is verre van tropisch. Terwijl wij een aantal onwerkelijk warme herfstdagen meemaakten, snoerde zich aan de onderzijde van een langgerekte bovenluchttrog (een uitzakking van koude lucht in de hogere delen van de atmosfeer) boven het oosten van de Atlantische Oceaan ter hoogte van Spanje en Portugal een bel met koude lucht af die over Portugal en Spanje naar het oosten trok en uiteindelijk boven het westelijke deel van de Middellandse Zee terechtkwam. Aan de grond was dit systeem als een lagedrukgebied terug te vinden, met fronten. Het bracht veel regen, eerst op het Iberisch schiereiland, later ook in het zuiden van Frankrijk en in Noord-Italië.

Meer dan normale belangstelling

Toen het lagedrukgebied een tijdje op z’n plaats was gebleven en geleidelijk van z’n fronten losgekoppeld raakte, werd er met meer dan normale belangstelling naar gekeken. Het gebeurt op plaatsen, waar warm zeewater voorhanden is, wel vaker dat een lagedrukgebied, dat eerst een ‘normale ontstaansgeschiedenis’ heeft gehad, geleidelijk aan tropische trekjes begint te krijgen. Zo kan de lucht in de kern, die bij een gewoon lagedrukgebied kouder is dan die in de directe omgeving, door de vorming van zware buien (die veel warme lucht mee de hoogte in nemen) geleidelijk aan warmer worden dan de omgevingslucht. Is dat eenmaal gebeurd, dan kun je van een eerste tropisch kenmerk van het systeem spreken. Andere kenmerken zijn buiencomplexen die rond de kern indraaien (inmiddels duidelijk te zien), het blijvend ontbreken van fronten, het op gang blijven van een eigen circulatie en het optreden van stormwinden direct rond de kern. Worden die stormwinden sterk genoeg, dan kan zich in het centrum een oog ontwikkelen. En ook dat lijkt vanochtend al even te zien zijn geweest.

Een onderzoekje gistermorgen leverde al het een en ander op. Uit de waarnemingen van gisterochtend 10 uur, zoals die op een plaatje naast dit verhaal te zien zijn, bleek dat op twee stations in het zuidoosten van Frankrijk een windkracht 8 werd gerapporteerd, op Mallorca meldde een station windkracht 7 en datzelfde gold voor een station ten zuiden van Sardinie. Verder waren er op volle zee geen waarnemingen beschikbaar die inzicht konden geven in de kracht van het systeem. Op de satellietfoto’s, ook naast dit verhaal te zien, was zichtbaar hoe rond de kern van het lagedrukgebied een paar buiencomplexen ronddraaiden. Inmiddels hebben die zich verder ontwikkeld. Van een oog was gisteren geen sprake, maar vanochtend leek het korte tijd wel te zien. Verder leek het lagedrukgebied niet meer over fronten te beschikken, maar was van een warme kern ook nog nauwelijks sprake. Inmiddels heeft het zich allemaal verder ontwikkeld.

Meer verdachte systemen

Het gebeurt niet vaak dat in de buurt van het Europese continent of boven de Middellandse Zee verdachte systemen opduiken of ontstaan. Maar het gebeurt dus wel. Zo dwaalde op 15 januari 1995 op de Middellandse Zee ten zuidoosten van Italië een klein lagedrukgebied rond waarin een oog te zien was. De beperkte waarnemingen uit het gebied duidden erop dat daar enige tijd een orkaanwind moet hebben gestaan. Op 9 oktober 2005 dook in de buurt van Madeira een lagedrukgebied op dat zoveel tropische kenmerken kreeg, dat tropische storm en later orkaan Vince een feit werden. Twee dagen later bereikte het systeem als een tropische depressie (of storm) het zuidwesten van Spanje in de buurt van Huelva. Het was voor het eerst dat dit gebeurde. Eind september 2009 zagen we op de oceaan bij de Azoren een tropische storm, Grace. Op de Middellandse zee deed zich op 17 september 2003 een verdacht systeem voor, voor de kust van Tunesië.

Koude bovenlucht doet het

Als al deze systemen iets met elkaar gemeen hebben, dan is het dat ze boven zeewater ontstonden dat minder warm was dan je in het geval van het ontstaan van een tropisch systeem zou verwachten. Meestal denk je dan aan zeewater met een temperatuur van minstens 26 of 27 graden. De storm met oog ontstond in 1995 boven zeewater met een temperatuur van 16 graden, Vince kwam tot ontwikkeling boven zeewater met een temperatuur van 23 of 24 graden en Grace redde het in een zeegebied waar de watertemperatuur ongeveer 20 graden bedroeg.In al deze gevallen is het waarschijnlijk de koude bovenlucht geweest die een extra zetje gegeven heeft en toch de temperatuurverschillen heeft geleverd die nodig zijn om zware buien tot ontwikkeling te laten komen. Buien van het type waarin zoveel condensatiewarmte vrijkomt dat de systemen waarin ze ronddraaien er voldoende energie van krijgen om toch een storm te genereren. Soms zelfs zwaar genoeg dus voor de ontwikkeling van een oog. Eigenlijk zijn dit soort situaties in zekere zin vergelijkbaar met die waarin polar lows ontstaan, als koude Arctische lucht over een relatief warm zeeoppervlak zoals de Noordzee naar het zuiden stroomt.

In de gaten houden

Op het westelijke deel van deel van de Middellandse Zee, waar nu dus een tropische storm rondtolt, heersen watertemperaturen van globaal 21 of 22 graden. De combinatie hiervan en de nog koude bovenlucht is nu dus voldoende geweest om het allemaal te laten gebeuren, ook al geloofden de verschillende computermodellen er gisteren niet in. Die lieten het de afgelopen nacht rond het laag nog een tot een windkracht 7 tot 8 komen, maar daarna het geheel in activiteit afnemen. Nu is de situatie natuurlijk meer dan interessant genoeg om het systeem nog een tijdje in de gaten te houden.

Bronnen: Meteo Consult, Hurricane Center, NOAA, Estofex.